Is de RJ verplicht? De juridische status van de Richtlijnen

Het korte antwoord

Nee, de Richtlijnen zijn geen wet. Wel eist art. 2:362 lid 1 BW een jaarrekening volgens normen die in het maatschappelijk verkeer aanvaardbaar zijn, en de RJ geldt als de gezaghebbende invulling daarvan. Rechter en accountant toetsen eraan. Van een stellige uitspraak wijkt u alleen af met goede gronden.

Bijgewerkt op 27 oktober 2026

Kerngegevens

Wat de wet vraagt

Titel 9 Boek 2 BW bevat de regels die elke rechtspersoon onder die titel moet volgen. Op veel punten is de wet open: ze vraagt inzicht volgens maatschappelijk aanvaardbare normen (art. 2:362 lid 1 BW) en zegt niet hoe u een onderhoudsvoorziening opbouwt of een lease boekt. Die invulling geven de Richtlijnen. De wet zelf noemt de RJ nergens, maar vraagt wel dat u vermeldt welke standaarden u hebt toegepast:

De rechtspersoon vermeldt in de toelichting volgens welke standaarden de jaarrekening is opgesteld.

Wie in de toelichting schrijft dat de jaarrekening is opgesteld volgens Titel 9 en de Richtlijnen, moet die Richtlijnen dan ook volgen. Botst een Richtlijn met de wet, dan gaat de wet voor. Andersom kan alleen de wet zelf een afwijking van een wettelijk voorschrift toestaan, en wel als het inzicht daarom vraagt:

Indien het verschaffen van het in lid 1 bedoelde inzicht dit vereist, verstrekt de rechtspersoon in de jaarrekening gegevens ter aanvulling van hetgeen in de bijzondere voorschriften van en krachtens deze titel wordt verlangd. Indien dit noodzakelijk is voor het verschaffen van dat inzicht, wijkt de rechtspersoon van die voorschriften af; de reden van deze afwijking wordt in de toelichting uiteengezet, voor zover nodig onder opgaaf van de invloed ervan op vermogen en resultaat.

Hoe zwaar de Richtlijnen wegen

De RJ zegt zelf dat zijn uitspraken niet de bindende kracht van de wet hebben en dat de rechter in een concreet geschil beslist wat aanvaardbaar is. In jaarrekeningzaken is dat de Ondernemingskamer van het gerechtshof Amsterdam. Iedere belanghebbende, zoals een aandeelhouder, werknemer of schuldeiser, en de advocaat-generaal kan haar vragen de rechtspersoon te bevelen de jaarrekening anders in te richten (art. 2:447 en 2:448 BW). Dat verzoek moet binnen twee maanden na de vaststelling worden ingediend (art. 2:449 lid 1 BW). De Ondernemingskamer kan het vaststellingsbesluit vernietigen en aanwijzingen geven, ook voor toekomstige jaarrekeningen (art. 2:451 BW).

Bij zo'n beoordeling zijn de Richtlijnen het referentiepunt; de rechter is er niet aan gebonden. Omgekeerd verwerkt de RJ uitspraken van de Ondernemingskamer en de Hoge Raad met een algemene strekking in de Richtlijnen (RJ 100.303). Wie de Richtlijnen volgt, staat daardoor in de regel sterk; wie zonder uitleg afwijkt, moet zelf aannemelijk maken dat de jaarrekening toch het vereiste inzicht geeft.

Stellige uitspraken, aanbevelingen en ontwerpen

Niet elke zin in de RJ-bundel weegt even zwaar. De RJ maakt onderscheid op basis van de opmaak en de formulering (RJ 100.405 tot en met 100.408):

De kern van de stellige uitspraak staat in RJ 100.407: de RJ verwacht dat er "slechts wordt afgeweken indien daarvoor goede gronden zijn". Bij kleine rechtspersonen ligt het anders, omdat de EU-jaarrekeningrichtlijn lidstaten verbiedt van kleine ondernemingen meer toelichting te vragen dan de richtlijn zelf. De RJk scheidt daarom wettelijk voorgeschreven toelichtingen van andere informatie, die de rechtspersoon alleen "kan overwegen". Dat zinsdeel betekent: vrijwillig.

Wie volgt welke Richtlijnen

Afwijken: zo pakt u het aan

1. Stel vast wat voor tekst het is. Is het een vetgedrukte uitspraak, een aanbeveling, of herhaalt de passage een wetsartikel?
2. Leg vast waarom de afwijking het inzicht beter maakt. Dat de afwijking eenvoudiger of goedkoper is, of het resultaat gunstiger, is geen goede grond.
3. Beschrijf de afwijking in de toelichting: wat u anders doet, waarom, en wat het effect is op vermogen en resultaat. Omdat de toelichting moet noemen welke standaarden u volgt, hoort een bewuste afwijking daar zichtbaar te zijn.
4. Bespreek haar vooraf met uw accountant. Bij een controle beoordeelt hij of de jaarrekening het vereiste inzicht geeft (art. 2:393 lid 5 onder c BW); een materiële afwijking zonder goede grond kan tot een aangepast oordeel leiden.

Casus: drie keuzes bij Transportbedrijf Brink BV

Transportbedrijf Brink BV (fictief) is middelgroot: balanstotaal € 11 mln, omzet € 31 mln, 140 werknemers. Bij het opmaken van de jaarrekening 2026 liggen drie voorstellen op tafel.

1. Een voorziening voor eigen risico. Brink verzekert haar 14 vrachtwagens niet tegen eigen schade en wil vanaf 2026 jaarlijks € 40.000 reserveren in een voorziening "eigen risico". De RJ laat zo'n voorziening niet toe (stellige uitspraak in RJ 252.422): er is op balansdatum geen schade en dus geen verplichting. Een gelijkmatiger resultaat is geen goede grond. Schade boekt Brink als last wanneer zij ontstaat; het onverzekerde risico kan zij in het bestuursverslag beschrijven.
2. Balans na winstbestemming. Het bestuur stelt € 150.000 dividend voor en wil dat bedrag al als schuld in de balans tonen. RJ 160.208 noemt een balans vóór winstbestemming de voorkeur, maar staat de balans na winstbestemming toe. Dit is een aanbeveling: Brink mag afwijken, vermeldt bovenaan de balans dat de winstbestemming is verwerkt (art. 2:362 lid 2 BW) en houdt die keuze de volgende jaren vast.
3. Kleine zustervennootschap. Brink Verhuur BV is klein en volgt de RJk. Zij laat de beschrijving van haar activiteiten in de toelichting weg. Dat mag: RJk B18.104 noemt die beschrijving iets wat de rechtspersoon kan overwegen. Naam, rechtsvorm, zetel en KVK-nummer (art. 2:380b BW) moeten er wel in.

Uitkomst: van de drie voorstellen valt er één af. Het resultaat vóór belasting over 2026 is € 40.000 hoger dan met de voorziening.

Veelgemaakte fouten

• Denken dat "geen wet" betekent "vrijblijvend". Een accountant en de Ondernemingskamer toetsen aan de Richtlijnen.
• Een aanbeveling behandelen als verplichting, of een stellige uitspraak als advies.
• In de toelichting "volgens de Richtlijnen" schrijven en er stilzwijgend van afwijken.
• Als kleine rechtspersoon alles opnemen wat de RJk alleen in overweging geeft. Dat mag, maar het hoeft niet.
• Een oude editie gebruiken. De editie volgt de begindatum van het boekjaar; zie de hub.

Bronnen

• Art. 2:362 BW: inzichtvereiste, aanvullen en afwijken, toegepaste standaarden (wetten.overheid.nl)
• Art. 2:447 BW: jaarrekeningprocedure bij de Ondernemingskamer (wetten.overheid.nl)
• Art. 2:449 BW: termijn van twee maanden voor het verzoek (wetten.overheid.nl)
• Art. 2:393 BW: inhoud van de controleverklaring (wetten.overheid.nl)
• Raad voor de Jaarverslaggeving: Richtlijnen en RJ-Uitingen (rjnet.nl)
• Ten geleide bij de RJ-bundel jaareditie 2027 (pdf, rjnet.nl)

Lees ook